Tiếng Việt ‘Lạ mà Quen’: Giải Mã Sự Biến Đổi Ngôn Ngữ Thời Đại Số

Tiếng Việt không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là một thực thể sống động, luôn biến chuyển giữa những điều quen thuộc và những góc nhìn lạ lẫm đầy thú vị trong đời sống.

Tại buổi giao lưu đầy cảm hứng diễn ra tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các chuyên gia ngôn ngữ và tác giả của bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” đã cùng mổ xẻ những góc khuất thú vị của ngôn ngữ dân tộc. Qua đó, chúng ta nhận ra rằng, ranh giới giữa cái “quen” và cái “lạ” trong tiếng mẹ đẻ thực chất rất mong manh và đầy tính triết lý.

Nghịch lý “Lạ mà Quen” và “Quen mà Lạ” trong ngôn ngữ

Theo PGS.TS Trịnh Sâm, việc nhìn nhận Tiếng Việt dưới góc độ “lạ mà quen” hay “quen mà lạ” thực chất là một cách tiếp cận tư duy. Có những điều chúng ta sử dụng hàng ngày đến mức trở thành bản năng, nhưng khi dừng lại phân tích, ta sẽ thấy chúng đầy nghịch lý.

• Quen mà lạ: Tại sao từ “phải” lại mặc định là đúng, trong khi “trái” thường bị gán cho nghĩa là sai? Những quy ước ngầm định này khi được đặt câu hỏi sẽ khiến chúng ta “giật mình” vì sự hiển nhiên đầy kỳ lạ.
• Lạ mà quen: Những cụm từ như “quá giang”, “lặn lội” (trong ngữ cảnh lặn mất tăm), hay “lăn tăn”… vốn là những cách dùng từ hình tượng. Thậm chí, việc dùng các thuật ngữ thực phẩm như “mớm bài”, “bội thực kiến thức” đã trở thành thói quen giao tiếp tự nhiên đến mức ta không còn nhận ra sự chuyển đổi nghĩa của chúng.

GS.TS Nguyễn Đức Dân bổ sung thêm một góc nhìn về ngữ pháp: Tiếng Việt có đặc điểm nhấn mạnh vào vế đứng sau. Vì vậy, khi nói “Tiếng Việt lạ mà quen”, trọng tâm nằm ở sự quen; còn “Tiếng Việt quen mà lạ” lại nhấn mạnh vào sự lạ.

Ngôn ngữ Gen Z và áp lực biến đổi trong thời đại số

Một chủ đề nóng hổi được đưa ra bàn luận chính là ngôn ngữ của giới trẻ trên không gian mạng. Các chuyên gia thống nhất rằng việc ngôn ngữ biến đổi theo xã hội là điều tất yếu. Tuy nhiên, điều quan trọng nằm ở vị thế giao tiếp.

Sự chấp nhận có điều kiện đối với tiếng lóng

Việc sử dụng các từ như “đu trend”, “drama”, “chill đi” hay biến tấu từ “chết” thành “đăng xuất” (log out) được coi là hiện tượng bình thường trong giao tiếp thân mật. Tuy nhiên, PGS.TS Trịnh Sâm cảnh báo về việc nhầm lẫn giữa ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ chính thức. Tiếng lóng không bao giờ được phép xuất hiện trong bài thi, văn bản hành chính hay giao tiếp đối ngoại.

Mối nguy từ thói quen “giao tiếp bàn phím”

Nhà báo Dương Thành Truyền chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại hơn cả tiếng lóng: đó là sự tùy tiện trong trình bày. Thói quen viết không hoa, bỏ dấu câu, chèn tiếng Anh vô tội vạ để đạt tốc độ nhanh khi chat đang dần xâm nhập vào tư duy viết lách chuyên nghiệp. Điều này tạo ra một thế hệ phóng viên, biên tập viên trẻ thiếu sự chỉn chu, dẫn đến những sai sót ngô nghê về trật tự câu từ trên các phương tiện truyền thông đại chúng.

Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt: Không chỉ là câu chuyện chính tả

Giữ gìn sự trong sáng của ngôn ngữ không có nghĩa là bài trừ cái mới, mà là sử dụng đúng lúc, đúng chỗ và đúng bản chất. GS.TS Nguyễn Đức Dân khẳng định không cần quá lo lắng về tiếng lóng, nhưng cần lo lắng về ý thức bảo tồn giá trị cốt lõi của tiếng mẹ đẻ.

Hiện nay, tình trạng “lạm phát” thuật ngữ đang diễn ra phổ biến. Điển hình là từ “hệ sinh thái” bị dùng vô tội vạ trong nhiều lĩnh vực không liên quan đến sinh học hay công nghệ, hoặc xu hướng dùng những từ “kêu” nhưng rỗng tuếch, xa rời bản chất sự việc. Nguyên tắc vàng của ngôn ngữ là: Gọi đúng tên, đúng sự kiện.

Lời kết: Nâng tầm năng lực ngôn ngữ từ việc đọc

Tiếng Việt là một kho tàng quý giá, nhưng để làm chủ được nó, chúng ta không thể hời hợt. Việc trau dồi năng lực ngôn ngữ đòi hỏi sự nỗ lực từ mỗi cá nhân, sự đồng hành của nhà giáo và trách nhiệm của những người làm báo.

Để viết hay và nói đúng, hãy bắt đầu bằng việc đọc những tác phẩm phân tích sâu về ngôn ngữ như bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp”. Khi hiểu được quy luật và vẻ đẹp ẩn sau mỗi con chữ, bạn sẽ thấy việc sử dụng tiếng Việt chuẩn mực không hề khô khan mà trái lại, cực kỳ đầy cảm hứng.

Theo bạn, việc giới trẻ sử dụng tiếng lóng hiện nay là sự sáng tạo hay đang làm nghèo nàn đi tiếng Việt? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận nhé!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)