Nội dung chính
Nỗi lo AI đe dọa việc làm không còn là dự báo mà đã trở thành thực tế khốc liệt, đẩy hàng triệu lao động trẻ Trung Quốc vào trạng thái kiệt sức và trào lưu “nằm thẳng”.
Đầu tháng 3, một khung cảnh hy hữu đã diễn ra trước trụ sở tập đoàn công nghệ Tencent tại Thâm Quyến. Hàng nghìn người, từ những sinh viên vừa ra trường, nhân viên văn phòng cho đến những người đã nghỉ hưu, kiên nhẫn xếp hàng dài chỉ để cài đặt OpenClaw. Đây không đơn thuần là một phần mềm, mà là một “tác nhân AI” mã nguồn mở đang tạo nên cơn sốt toàn cầu.
Tuy nhiên, đằng sau sự hào hứng với công nghệ là một nỗi sợ hãi hiện hữu. Với Lambert Li, một nhân viên văn phòng tại Thượng Hải, làn sóng này mang đến cảm giác ngột ngạt hơn là tiến bộ. Anh ví thị trường lao động hiện tại như một trò chơi sinh tồn tàn khốc.
“Cảm giác như đang chơi Squid Game vậy. Bạn có thể bị loại bất cứ lúc nào mà không hề hay biết. Làm sao có thể không lo lắng?”
Nỗi đau của Li không phải là lý thuyết. Năm ngoái, công ty anh đã mạnh tay cắt giảm 30% nhân sự, và mục tiêu chính là những người chậm thích nghi với trí tuệ nhân tạo.
Khi AI trở thành “thước đo” sinh tồn tại công sở
Trào lưu “nuôi tôm hùm” (cách gọi vui dựa trên logo của OpenClaw) thực chất là một biểu hiện của sự bất an sâu sắc. Những công cụ AI vốn được hứa hẹn để giải phóng sức lao động, giờ đây lại trở thành “chiếc đồng hồ đếm ngược” đe dọa thay thế chính người vận hành chúng.
Tại nhiều doanh nghiệp, AI không còn là kỹ năng cộng thêm (nice-to-have) mà đã trở thành tiêu chí sống còn (must-have). Betty Lai, một quản lý marketing, chia sẻ rằng kỹ năng ứng dụng AI hiện đã được đưa vào làm thước đo bắt buộc trong kỳ đánh giá hiệu suất hằng năm. Điều này tạo nên một cuộc chạy đua vũ trang về kiến thức, nơi nhân viên phải tự tổ chức các buổi học nhóm, tranh giành từng chỗ ngồi để kịp cập nhật công nghệ.
Những con số “biết nói” về sự sụt giảm nhân sự
Áp lực này hoàn toàn có cơ sở thực tiễn. Một nghiên cứu quy mô lớn từ Đại học Bắc Kinh, phân tích hơn một triệu tin tuyển dụng giai đoạn 2018-2024, chỉ ra sự sụt giảm nghiêm trọng nhu cầu nhân sự ở các vị trí dễ bị AI can thiệp như: lập trình, kế toán, biên tập nội dung và bán hàng.
Đáng chú ý, khảo sát từ Cheung Kong Graduate School of Business cho thấy hơn 85% trong số 12.000 người tham gia thừa nhận họ đang lo sợ cho “nồi cơm” của mình. Trên mạng xã hội RedNote, hashtag #AIAnxiety (nỗi lo AI) thu hút hàng triệu lượt xem, với những lời than vãn rằng việc theo kịp tốc độ phát triển của AI còn mệt mỏi hơn cả việc làm chuyên môn.
Hệ lụy kép: Áp lực công nghệ và khủng hoảng kinh tế
Nỗi sợ bị AI thay thế không đứng độc lập mà cộng hưởng với một nền kinh tế đang đối mặt với nhiều thách thức. Thu nhập co hẹp và cơ hội thăng tiến mờ mịt đang bao trùm từ các siêu đô thị đến những vùng tỉnh lẻ.
- Thu nhập sụt giảm: Một bác sĩ tại Bắc Hải cho biết mức lương của ông đã “bốc hơi” một nửa, từ 20.000 nhân dân tệ xuống còn dưới 10.000 nhân dân tệ.
- Doanh nghiệp lao đao: Tại Sâm Châu, các doanh nghiệp nhỏ và cửa hàng tư nhân đóng cửa hàng loạt, tạo nên một hiệu ứng domino mất việc làm.
- Thất nghiệp trẻ: Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (16-24 tuổi) năm 2025 dao động từ 15-19%, mức cao kỷ lục so với trung bình toàn cầu.
Nhiều cử nhân tốt nghiệp loại ưu hiện phải chấp nhận mức lương 3.000 nhân dân tệ hoặc chuyển sang làm lao động tự do như giao hàng, chạy xe công nghệ. Sự bấp bênh này, cộng với áp lực phải liên tục nâng cấp bản thân, đã đẩy nhiều người đến giới hạn chịu đựng.
Frank Wang, một lập trình viên 28 tuổi tại Thành Đô, là minh chứng cho sự kiệt sức. Sau một thời gian cuống cuồng chạy đua với các công cụ AI, anh quyết định chọn cách “nằm thẳng” (Tang Ping).
“Tôi chọn buông xuôi. Nếu bị sa thải, tôi sẽ chờ nhận trợ cấp. Tôi không thể tiếp tục cuộc đua vô tận này nữa.”
Theo chuyên gia kinh tế Li Chen từ tổ chức Anbound, tâm lý này gây nguy hại cho vĩ mô: khi tầng lớp trung lưu và giới trẻ thắt lưng buộc bụng để phòng hờ rủi ro, mọi nỗ lực kích cầu tiêu dùng của chính phủ sẽ gặp rào cản lớn.
Góc nhìn chuyên gia: Chờ đợi một chu kỳ “ươm mầm” mới
Dù hiện tại u ám, nhưng dưới góc độ tiến hóa kinh tế, đây là quá trình chuyển dịch tất yếu. Khảo sát của KPMG cho thấy 69% người dân Trung Quốc vẫn tin rằng lợi ích dài hạn của AI sẽ vượt qua những rủi ro ngắn hạn.
Ông Zhang Bin, Phó Giám đốc Viện Kinh tế và Chính trị Thế giới, nhận định rằng chìa khóa nằm ở cải cách thị trường. Công nghệ xóa sổ công việc cũ nhưng đồng thời khai sinh ra những ngành nghề mới. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi một môi trường cạnh tranh công bằng và rào cản gia nhập thấp cho các mô hình kinh doanh sáng tạo.
Ông ví quá trình này như việc trồng một cái cây: không thể lớn thẳng tắp sau một đêm mà phải trải qua những giai đoạn uốn nắn, khúc quanh trước khi trở thành cổ thụ. Sự kiên nhẫn và chính sách linh hoạt là điều kiện cần để xoa dịu cú sốc hiện tại.
Trong khi chờ đợi sự chuyển mình của nền kinh tế, mỗi cá nhân buộc phải tự tìm chiến lược sinh tồn. Như bà Betty Lai kết luận: “Lo lắng không giải quyết được gì. Chúng ta đã ở trong làn sóng này rồi: hoặc học cách cưỡi lên nó, hoặc chấp nhận bị cuốn trôi.”
Lời kết: Cuộc khủng hoảng việc làm do AI tại Trung Quốc là bài học cho mọi quốc gia. Thay vì chạy đua trong sợ hãi, việc tái định nghĩa giá trị con người – những thứ AI không thể thay thế như sự thấu cảm, tư duy chiến lược và đạo đức – mới là chìa khóa bền vững. Bạn chọn cách “nằm thẳng” hay sẽ tìm cách “cưỡi lên làn sóng” AI này?
Hãy chia sẻ quan điểm của bạn về việc AI thay thế con người ở phần bình luận bên dưới hoặc đăng ký bản tin của chúng tôi để cập nhật những xu hướng công nghệ mới nhất!
